Phát triển văn hóa đọc trong kỷ nguyên số - Động lực nội sinh cho sự phát triển bền vững đất nước

Sách và văn hóa đọc - Tầm nhìn chiến lược của Đảng ta về xây dựng xã hội học tập

Đảng và Nhà nước ta luôn đặc biệt quan tâm đến sự nghiệp phát triển văn hóa, tri thức và xuất bản. Nhiều chủ trương, nghị quyết lớn của Đảng đã khẳng định nhất quán vai trò của văn hóa trong phát triển bền vững đất nước; nhấn mạnh yêu cầu xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; lấy con người làm trung tâm, coi tri thức, sáng tạo và khơi dậy khát vọng cống hiến là động lực quan trọng cho sự phát triển nhanh và bền vững. Trong tổng thể các chủ trương của Đảng, phát triển văn hóa đọc luôn gắn chặt với chiến lược phát triển giáo dục và đào tạo. Nghị quyết số 29-NQ/TW, ngày 4-11-2013, của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI, “Về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế” (Nghị quyết số 29-NQ/TW) xác định rõ mục tiêu “xây dựng xã hội học tập”, trong đó năng lực tự học, thói quen đọc sách là nền tảng cốt lõi.

Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương Trịnh Văn Quyết và các đại biểu tham quan khu trưng bày sách đoạt giải tại Lễ trao Giải thưởng Sách quốc gia 2025_Ảnh: TTXVN

Theo Quyết định số 284/QĐ-TTg, ngày 24-2-2014, của Thủ tướng Chính phủ, ngày 21-4 hằng năm được chọn là “Ngày Sách Việt Nam”. Việc lựa chọn mốc thời gian này gắn với những dấu ấn quan trọng trong lịch sử xuất bản và phát hành sách của nước ta, đồng thời gần với Ngày Sách và bản quyền thế giới (23-4) do Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc (UNESCO) đề xuất, qua đó thể hiện sự hội nhập văn hóa và giao lưu Việt Nam với các nền văn hóa trên thế giới.

Phát triển văn hóa đọc là một trong những nội dung quan trọng của sự nghiệp phát triển văn hóa, giáo dục của đất nước. Ngày 15-3-2017, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 329/QĐ-TTg phê duyệt Đề án phát triển văn hóa đọc đến năm 2020, hướng đến năm 2023, qua đó thể hiện rõ tầm nhìn dài hạn trong việc phát huy nguồn vốn tri thức, văn hóa của con người và dân tộc Việt Nam, đồng thời tiếp thu có chọn lọc tinh hoa tri thức của nhân loại. Đề án xác định rõ các mục tiêu cụ thể như tăng tỷ lệ dân số đọc sách thường xuyên, xây dựng các mô hình phát triển văn hóa đọc bền vững, ứng dụng công nghệ vào phổ cập sách và tri thức, khuyến khích sáng tạo trong xuất bản, nâng cao chất lượng sách.

Một minh chứng quan trọng cho sự phát triển của phong trào đọc và chất lượng xuất bản là thành công của Giải thưởng Sách Quốc gia - tiền thân là Giải thưởng Sách Việt Nam. Đây là giải thưởng có uy tín, được tổ chức thường niên nhằm tôn vinh những tác phẩm giá trị, những tác giả, nhà xuất bản có đóng góp xuất sắc. Qua mỗi năm, giải thưởng ngày càng mở rộng quy mô, đa dạng thể loại, phản ánh chiều sâu trí tuệ, bản sắc văn hóa và tinh thần dân tộc. Nhiều tác phẩm được trao giải đã trở thành tài liệu quý trong nghiên cứu, học tập và là niềm tự hào của ngành xuất bản nước nhà. Bên cạnh đó là các công trình khoa học, giáo dục, nghiên cứu văn hóa - xã hội đạt chuẩn mực cao về học thuật và giá trị thực tiễn; các ấn phẩm sách thiếu nhi có nội dung nhân văn, hình thức đẹp, góp phần bồi đắp tâm hồn trẻ thơ Việt Nam… Những kết quả này khẳng định, sách không chỉ là phương tiện truyền tải tri thức mà còn là sản phẩm văn hóa tinh thần mang dấu ấn thời đại, phản ánh năng lực tư duy, sáng tạo của con người Việt Nam hiện đại.

Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam không đơn thuần là hoạt động tôn vinh sách mà còn khẳng định vai trò và giá trị của sách và văn hóa đọc trong phát triển con người, xây dựng xã hội học tập và nâng cao nội lực quốc gia. Qua hơn một thập niên triển khai, Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam đã trở thành biểu tượng văn hóa lan tỏa mạnh mẽ trong cộng đồng, góp phần khơi dậy tình yêu sách, hình thành thói quen học tập suốt đời và xây dựng xã hội tri thức. Để mở rộng phạm vi và nâng tầm giá trị của sự kiện, ngày 4-11-2021, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1862/QĐ-TTg về việc đổi tên “Ngày Sách Việt Nam” thành “Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam”. Sự thay đổi này vừa điều chỉnh về tên gọi, vừa thể hiện bước phát triển về nhận thức: Từ việc tôn vinh Ngày Sách đến việc nâng tầm giá trị văn hóa - văn hóa đọc - trong toàn xã hội gắn với xây dựng con người và xã hội học tập trong bối cảnh mới.

Nghị quyết số 80-NQ/TW, ngày 7-1-2026, của Bộ Chính trị, “Về phát triển văn hóa Việt Nam” (Nghị quyết số 80-NQ/TW) tiếp tục nhấn mạnh vai trò của văn hóa như một “nguồn lực nội sinh quan trọng hun đúc trí tuệ, tâm hồn, khí phách và bản lĩnh người Việt Nam”(1). Phát triển con người Việt Nam toàn diện là trung tâm của chiến lược phát triển kinh tế - xã hội. Văn kiện Đại hội XIII của Đảng tiếp tục nhấn mạnh: “Phát triển con người toàn diện và xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc để văn hóa thực sự trở thành sức mạnh nội sinh, động lực phát triển đất nước và bảo vệ Tổ quốc”(2). Trong đó, văn hóa đọc được xem là một trụ cột quan trọng, góp phần thực hiện mục tiêu “nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài”. Việc mở rộng thành Ngày Sách và Văn hóa đọc thể hiện tầm nhìn dài hạn, phù hợp với kỷ nguyên mới - nơi văn hóa đọc trở thành cầu nối giữa tri thức truyền thống và công nghệ hiện đại, đáp ứng yêu cầu “xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, gắn kết chặt chẽ, hài hòa giữa giá trị truyền thống và giá trị hiện đại”(3).

Văn hóa đọc trong kỷ nguyên số: Thích ứng và phát triển

Trong hơn 10 năm qua, Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam đã vượt khỏi khuôn khổ một ngày lễ văn hóa để trở thành ngày hội của những người yêu sách, những người làm công tác xuất bản, phát hành và toàn thể nhân dân, đặc biệt là thế hệ trẻ. Từ một sự kiện có quy mô còn khiêm tốn, Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam đã lan tỏa mạnh mẽ trong toàn xã hội, từ các thành phố lớn đến các địa phương trên toàn quốc, vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo - nơi trước đây điều kiện tiếp cận sách còn nhiều hạn chế. Phong trào hưởng ứng ngày 21-4 diễn ra sôi nổi trên khắp các địa phương. Nhiều địa phương, cơ quan, trường học, doanh nghiệp trong cả nước đã tích cực hưởng ứng Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam bằng nhiều hoạt động, như triển lãm sách, giao lưu với tác giả, phát động phong trào đọc sách. Tiêu biểu như tỉnh Đồng Tháp, các mô hình “tủ sách cộng đồng”, “không gian đọc mở” tiếp tục được nhân rộng, gắn với phong trào xây dựng xã hội học tập từ cơ sở. Tại Thành phố Hồ Chí Minh, chuỗi hoạt động quy mô lớn như đường sách, hội sách, giao lưu tác giả - bạn đọc, kết hợp giữa không gian đọc truyền thống và các nền tảng số được tổ chức đều thu hút đông đảo mọi tầng lớp nhân dân, nhất là đối tượng thanh niên, học sinh, sinh viên tham gia. Những hoạt động này không chỉ góp phần lan tỏa thói quen đọc sách, mà còn khẳng định Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam thực sự trở thành phong trào xã hội sâu rộng, có chiều sâu và bền vững.

Các hoạt động hưởng ứng ngày sách như triển lãm sách, giao lưu tác giả, tọa đàm, cuộc thi giới thiệu sách, sáng tác về sách, cùng các mô hình “thư viện thân thiện”, “xe sách lưu động”, “tủ sách lớp học”, “tủ sách cộng đồng” được triển khai trên diện rộng, đưa sách đến gần hơn với mọi tầng lớp nhân dân. Phong trào đọc sách trong học sinh, sinh viên, thanh niên được khơi dậy rõ nét, tạo tiền đề cho việc hình thành thói quen đọc, kỹ năng tự học - yếu tố thiết yếu trong quá trình học tập suốt đời, đáp ứng yêu cầu “xây dựng nền giáo dục mở, thực học, thực nghiệp, dạy tốt, học tốt, quản lý tốt; có cơ cấu và phương thức giáo dục hợp lý, gắn với xây dựng xã hội học tập; bảo đảm các điều kiện nâng cao chất lượng; chuẩn hóa, hiện đại hoá, dân chủ hóa, xã hội hóa và hội nhập quốc tế hệ thống giáo dục và đào tạo”(4). Nhiều thư viện trường học được cải thiện, các diễn đàn, tọa đàm, giao lưu với tác giả đã giúp sách trở thành một phần thiết yếu trong đời sống tinh thần của nhân dân.

Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam còn được lan tỏa mạnh mẽ trên các nền tảng số, giúp tiếp cận đa dạng đối tượng, nhất là giới trẻ. Các diễn đàn, tọa đàm, giao lưu với tác giả đã giúp sách trở thành một phần thiết yếu trong đời sống tinh thần của nhân dân, góp phần hiện thực hóa mục tiêu xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện. Năm 2026, Giải thưởng Sách Quốc gia lần thứ 8 tiếp tục được tổ chức với quy mô mở rộng, chất lượng nâng cao, tôn vinh nhiều công trình có giá trị lý luận và thực tiễn sâu sắc, đặc biệt là các ấn phẩm dành cho thiếu nhi và phổ biến tri thức. Đáng chú ý, ngay trong Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam 21-4-2026, nhiều bộ sách mới dành cho trí thức trẻ và thiếu nhi chính thức ra mắt, góp phần làm phong phú hệ sinh thái tri thức quốc gia. Sự kiện không chỉ tôn vinh tri thức mà còn góp phần xây dựng xã hội học tập, khơi dậy tinh thần ham học hỏi, sáng tạo trong mọi tầng lớp nhân dân. Văn hóa đọc trở thành cầu nối nuôi dưỡng và khơi dậy tình yêu sách, lòng ham đọc sách, khẳng định vai trò của sách như một sản phẩm văn hóa tinh thần mang dấu ấn thời đại, phản ánh năng lực tư duy, sáng tạo của con người Việt Nam hiện đại.

Hoạt động trải nghiệm “Mạch chỉ nhỏ kết nối” thu hút đông đảo bạn đọc tham gia trong khuôn khổ Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam năm 2026_Ảnh: baochinhphu.vn

Trong kỷ nguyên số, văn hóa đọc đứng trước những thách thức và cơ hội đan xen. Việc ra đời của sách điện tử (ebook), sách nói (audiobook), thư viện số, nền tảng đọc sách trực tuyến và các ứng dụng thông minh đã mở rộng đáng kể phạm vi tiếp cận tri thức. Không còn giới hạn bởi không gian vật lý hay thời gian cụ thể, người đọc ngày nay có thể truy cập hàng nghìn đầu sách chỉ bằng một chiếc điện thoại thông minh hay máy tính bảng. Điều này đặc biệt có ý nghĩa với học sinh, sinh viên, người lao động bận rộn và cả người dân ở vùng sâu, vùng xa - những nhóm vốn có điều kiện tiếp cận sách truyền thống rất hạn chế. Đây cũng là sự cụ thể hóa của Chương trình Chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030 (theo Quyết định số 749/QĐ-TTg, ngày 3-6-2020, của Thủ tướng Chính phủ), trong đó nhấn mạnh việc phát triển môi trường số an toàn, nhân văn, rộng khắp, nhằm đổi mới căn bản, toàn diện phương thức sống, làm việc của người dân, góp phần thúc đẩy phổ biến tri thức và nâng cao dân trí.

Các nhà xuất bản, đơn vị phát hành và cơ quan quản lý nhà nước đã nhanh chóng nắm bắt xu thế, chủ động đổi mới mô hình hoạt động, ứng dụng mạnh mẽ công nghệ thông tin vào xuất bản, phân phối và quảng bá sách. Nhiều thư viện truyền thống đã được số hóa, tích hợp hệ thống tìm kiếm thông minh, cho phép tra cứu và mượn sách online một cách thuận tiện. Không chỉ dừng lại ở việc cung cấp sách, các nền tảng số còn tạo ra các không gian chia sẻ - nơi người đọc có thể trao đổi, bình luận, đánh giá nội dung, từ đó hình thành cộng đồng tri thức gắn kết, đa chiều.

Quan trọng hơn, văn hóa đọc trong kỷ nguyên số không chỉ là sự chuyển đổi về hình thức, mà còn là sự thay đổi sâu sắc trong cách tiếp cận tri thức. Người đọc ngày nay không còn tiếp nhận thông tin một chiều, mà trở thành những cá nhân chủ động, biết chọn lọc, đánh giá, phản biện và tương tác với nội dung. Đây chính là biểu hiện rõ ràng của một xã hội học tập - nơi mỗi công dân là trung tâm của quá trình học tập suốt đời, biết cách tự học và tự làm giàu vốn tri thức cá nhân. Văn hóa đọc trong thời đại số còn đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong bồi đắp bản lĩnh tư chính trị cho thế hệ trẻ. Việc đọc sách một cách có định hướng, có chiều sâu sẽ giúp thế hệ trẻ hình thành hệ giá trị đúng đắn, khả năng tự bảo vệ mình trước thông tin xấu, độc, thực hiện tốt nhiệm vụ chính trị, đồng thời đáp ứng nhu cầu văn hóa, giải trí lành mạnh.

Một số giải pháp trọng tâm trong thời gian tới

Để đưa văn hóa đọc đi vào chiều sâu, có lan tỏa mạnh mẽ, cần triển khai đồng bộ các giải pháp trọng tâm sau:

Một là, nâng cao nhận thức, định hướng tư tưởng và phát huy “sức mạnh mềm” văn hóa. Cần khẳng định văn hóa đọc là yếu tố then chốt để xây dựng con người có tri thức, đạo đức, lý tưởng và bản lĩnh chính trị vững vàng. Trong thời đại bùng nổ thông tin, “mỗi cuốn sách có giá trị không chỉ góp phần nâng cao dân trí, bồi dưỡng nhân cách, phát triển con người Việt Nam toàn diện, mà còn là cầu nối quá khứ với hiện tại, kết nối dân tộc với thế giới, làm giàu đời sống tinh thần xã hội, hun đúc khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc”(5). Cần “chăm lo, nuôi dưỡng và phát triển văn hóa đọc trong các tầng lớp nhân dân”(6). Phát triển văn hóa đọc phải trở thành trung tâm của chiến lược phát triển giáo dục; lồng ghép chặt chẽ vào chương trình giảng dạy các cấp nhằm nâng cao năng lực tư duy, phản biện và sức sáng tạo. Đây là cơ sở để lan tỏa hệ giá trị chân - thiện - mỹ, tạo ra những sản phẩm tri thức chinh phục bạn đọc, góp phần nâng cao vị thế và ảnh hưởng của Việt Nam trên trường quốc tế.

Hai là, đẩy mạnh chuyển đổi số và nâng cao chất lượng toàn diện ngành xuất bản. Bám sát tinh thần Chỉ thị số 04-CT/TW của Ban Bí thư đề ra yêu cầu cấp thiết hiện nay, đó là “phải đổi mới mạnh mẽ, nâng cao chất lượng toàn diện hoạt động xuất bản, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong tình hình mới”(7). Cần ưu tiên phát triển những đầu sách có hàm lượng tri thức cao, mang tính giáo dục, khoa học và thẩm mỹ, đặc biệt là sách thiếu nhi và sách hội nhập. Song song đó, phải gắn kết chặt chẽ văn hóa đọc với công cuộc chuyển đổi số quốc gia, chủ động phát triển xuất bản điện tử, sách nói, thư viện số, các nền tảng đọc hiện đại; ứng dụng mạnh mẽ công nghệ mới trong biên tập, quản lý, phát hành và quảng bá sách; từng bước xây dựng hệ sinh thái xuất bản hiện đại, chuyên nghiệp, đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của bạn đọc trong thời đại số.

Ba là, hoàn thiện thể chế, phát huy sức mạnh tổng hợp của hệ thống chính trị, gắn kết chặt chẽ vai trò của Nhà nước, nhà trường, gia đình và xã hội. Trong bối cảnh công nghệ và bản quyền đặt ra nhiều vấn đề mới, cần rà soát, bổ sung các quy định pháp luật về xuất bản và bản quyền phù hợp với tình hình thực tiễn; xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về văn hóa đọc làm căn cứ hoạch định chính sách về phát triển văn hóa đọc. Đặc biệt, cần “coi xây dựng văn hóa đọc là nhiệm vụ chung của gia đình - nhà trường - xã hội”(8), thiết lập một cơ chế phối hợp chặt chẽ, phân định rõ trách nhiệm: Nhà nước giữ vai trò kiến tạo cơ chế, tài chính; nhà trường và gia đình trực tiếp gieo mầm, nuôi dưỡng thói quen; cộng đồng và doanh nghiệp chung tay đóng góp nguồn lực. Việc đầu tư đích đáng cho đội ngũ cán bộ làm công tác thư viện, xuất bản và truyền thông chính là khoản đầu tư cốt lõi cho tương lai.

Bốn là, đẩy mạnh xã hội hóa, bảo đảm công bằng và nâng tầm Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam thành phong trào toàn dân. Công văn số 594-CV/BTGDVTW, ngày 30-3-2026, của Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, về việc tăng cường tổ chức và tuyên truyền Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam 21-4 đề ra yêu cầu phải “phát triển văn hóa đọc, lấy người đọc là trung tâm”(9). Cần huy động các nguồn lực xã hội hóa để nhân rộng mô hình tủ sách lớp học, thư viện cộng đồng, xe sách lưu động, bảo đảm quyền tiếp cận tri thức cho người dân vùng sâu, vùng xa và mọi tầng lớp nhân dân. Bên cạnh đó, cần “tăng cường quảng bá, tôn vinh giá trị của sách, nâng cao chất lượng Giải thưởng Sách Quốc gia ngang tầm khu vực”(10), trở thành sự kiện chính trị - văn hóa - xã hội sâu rộng, qua đó bồi đắp lòng tự hào dân tộc và khát vọng cống hiến vì sự phồn vinh của đất nước.

Đại hội XIV của Đảng nhấn mạnh “gìn giữ, phát huy hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam”(11) trong thời kỳ mới. Trong đó, “văn hóa, tri thức và sách luôn giữ vai trò đặc biệt quan trọng đối với sự phát triển của đất nước”(12), văn hóa đọc góp phần nâng cao dân trí, bồi dưỡng nhân cách, phát triển con người Việt Nam toàn diện. Trong bối cảnh chuyển đổi số, phát triển văn hóa đọc là nhiệm vụ chiến lược nhằm bồi dưỡng nguồn nhân lực chất lượng cao và bảo vệ vững chắc nền tảng tư tưởng của Đảng. Việc xác định các trọng tâm chiến lược - từ việc đổi mới mô hình tiếp cận, nâng cao chất lượng sách, đến việc hoàn thiện thể chế, chính sách và lan tỏa phong trào là những giải pháp cấp thiết nhằm xây dựng xã hội học tập, đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh và bền vững đất nước trong thời đại mới./.

-----------------------------

(1) Nghị quyết số 80-NQ/TW, ngày 7-1-2026, của Bộ Chính trị, “Về phát triển văn hóa Việt Nam”, https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/nghi-quyet-so-80-nq-tw-ve-phat-trien-van-hoa-viet-nam-119260113133313565.htm

(2) Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2021, t. I, tr. 165

(3) Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Sđd, t. I, tr. 165

(4) Nghị quyết số 29-NQ/TW, ngày 4-11-2013, Hội nghị lần thứ tám Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa XI), “Về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo”, https://tulieuvankien.dangcongsan.vn/van-kien-tu-lieu-ve-dang/hoi-nghi-bch-trung-uong/khoa-xi/nghi-quyet-so-29-nqtw-ngay-4112013-hoi-nghi-lan-thu-8-ban-chap-hanh-trung-uong-dang-khoa-xi-ve-doi-moi-can-ban-toan-584

(5), (12) Toàn văn bài phát biểu của Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương Trịnh Văn Quyết tại Lễ trao giải thường Sách quốc gia lần thứ VIII, https://dantri.com.vn/thoi-su/phat-trien-manh-me-van-hoa-doc-trong-toan-xa-hoi-20260308212102787.htm

(6) Chỉ thị số 04-CT/TW, ngày 17-3-2026, của Ban Bí thư, về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới

(7) Chỉ thị số 04-CT/TW, ngày 17-3-2026, của Ban Bí thư, về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới

(8), (9) Công văn số 594-CV/BTGDVTW, ngày 30-3-2026, của Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, về việc tăng cường tổ chức và tuyên truyền Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam 21-4

(10) Chỉ thị số 04-CT/TW, ngày 17-3-2026, của Ban Bí thư, về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới

(11) Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2026, t. II, tr. 270 - 271